×
Sign Up Support

Writer Login

Forgot password?
प्रविधि

सुचनाको महासंजाल वरदान कि अभिसाप ? तर्कको प्रयोग अनिवार्य ।।

Ankur Mourya
Ankur Mourya 9 MONTHS AGO
प्रविधि

हाम्रा वरपर सुचनाका असंख्य स्रोतहरु सदैव क्रियाशिल भईरहेका हुन्छन् । टेलिभिजन, रेडियो, पत्रपत्रिका, जताततैको विज्ञापन र सुचनाको महासागर इन्टरनेट, यि सबै सुचना या जानकारीका स्रोतहरु हुन् ।

 

यति धेरै सुचनाहरु हामीलाई कत्ति धेरै सहजताले उपलब्ध भईरहेको छ है ? किन यति धेरै ज्ञान बांडेको होला, त्यो पनि कत्ति सजिलै ? प्रविधिले ल्याएको कस्तो राम्रो समय है ? भावनामा नबग्नुहोस, एकछिन विचार गर्नुहोस ।

 

हाम्रो रुची र चहाना अनुसार सुचना पैदा गरि वा तोड मोड गरि त्यससंगै विज्ञापन बेचिएको छ, प्रविधीले ल्याएको यो सहजताको दुरुपयोग गरि ।

 

टेलिभिजनमा समाचार भनिरहंदा बिचमा विज्ञापन आउंछ । त्यो विज्ञापनमा देखाइने वस्तु वा सेवा निकै राम्रो भनेर प्रचार गरिन्छ । Facebook चलाउनुहुन्छ, Facebook को News Feed भरि सुचनाहरु हुन्छन् । कसैको Selfie, कसैको personal opinion, कसैको निजी जीवनको महत्वपुर्ण घटनाहरु Share भएका हुन्छन् । अर्को एउटा कुरा विचार गर्नु भएको छ ? तपाईको दैनिक जिवन र सोच जस्तो छ, तपाईको News Feed मा त्यस्तै चिजहरु छरप्रस्ट हुन्छ । अर्थात कसैको News Feed हेरेर उसको रुची र चासोको विषय थाहा हुन्छ । Facebook ले यो सबै Track गरेको हुन्छ । तपाईको रुची, सोच, कृयाकलाप सबै । Facebook ले तपाईलाई तपाईको रुची अनुसारको विज्ञापन र सामग्री देखाउछ । Facebook ले तपाईलाई उसको विज्ञापनको ग्राहक बनाएको छ, आफ्नो सामाजिक संजाल Software चलाउन दिएर ।

 

अघि माथि भनिएको टेलिभिजनमा समाचार भनिरहंदा बिचमा विज्ञापन जति सत्य छ वा भ्रामक छ, Facebook मा देखिने चिज, विज्ञापन वा सुचना त्यस्तै हो । सुचनाको यो महाजालमा कसरी छुट्टयाउने सत्य र असत्य ? जायज र नाजायज ?

 

कत्ति धेरै पत्रपत्रिका छन् । कत्ति धेरै टेलिभिजनहरु छन् । हरेक पार्टी, विचार र समुहका लागि आफ्नै News Portal, पत्रपत्रिका, रेडियो, Youtube Channel, Facebook Page, कत्ति कत्ति । सबै विभिन्न चटपटा र मसालेदार समाचार, Breaking News का लागि लालायित । किन होला ? वास्तवमा यि सबै मिडिया का साधनहरुले बुझेका छन्, हामीलाई के मन पर्छ भनेर । प्रकृतिको मुहान नेपालमा किन खुल्दैन त National Geographic जस्तो Channel? जुन टेलिभिजन Channel खोले पनि समाचार । Social Media भरि पनि चटपटा र मसालेदार समाचार, अनि Breaking News । हामीलाई मनपर्ने चटपटा र मसालेदार समाचार, Hate Stories, राजनीतिक खिचातानी, Breaking News देखाएर, सबैभन्दा बढि दर्शक, श्रोता वा Reader तानेर मात्र विज्ञापन बेच्न उद्यत छन् धेरै जसो मिडियाका साधनहरु । दोष उनीहरुको मात्र हैन । हाम्रो पनि हो । हाम्रो सोच्ने र बुझ्ने तरिकाको हो । समाजको औषत रुची जस्तो हुन्छ त्यंहाको मिडियाको स्वरुप त्यस्तै हुन्छ ।

 

प्रविधीले उपलब्ध गराएको सुचनाको यो सहजताको फाइदा धेरै छ । तर उपलब्ध सुचनाका स्रोतहरुबाट व्यत्तिगत रुपमा आफुलाई फाइदा पु¥याउन तपाई आफै जिम्मेवार हुन आवश्यक छ । आजभोली कुनै ज्ञान हासिल गर्न, कुनै सिप सिक्न एकदम सहज भएको छ । लगनशिल भएर कुनै विषयमा अध्ययन गर्न चहानुहुन्छ भने Internet मा त्यस विषयसंग सम्बन्धित सबैथोक पाउन सकिन्छ ।

 

कुनै सुचना वा समाचारको सत्यता पनि परिक्षण गर्न सकिन्छ, आफ्नो रुची अनुसार । अध्ययनबाट प्राप्त ज्ञानका आधारमा तर्क प्रयोग गरि कुनै पनि समाचार वा जानकारी लाई परिक्षण गर्नुपर्दछ, त्यस विषयमा प्रतिक्रिया जनाउनु अघि । Facebook मा कसैले गरेको शंकास्पद, भ्रामक र उत्तेजना उत्पन्न गराउने समाचार वा सुचनामा प्रतिक्रिया जनाउनु अघि त्यसको सत्यता परिक्षण गर्नु पर्दछ । जे देख्यो, पढ्यो वा जे सुन्य त्यसको पछि लाग्दा तपाईको नीजि जीवन मात्र होइन सम्पुर्ण राष्ट्रलाई नै असर पर्दछ । प्रत्येक सुचनाको पछाडि राम्रो वा नराम्रो स्वार्थ लुकेको हुन्छ । हाम्रो समाजमा सायद नराम्रो स्वार्थ बढि होला किनकी हामीलाई त्यस्तै खबर मनपर्छ । चारैतिर नराम्रो सुचनाबाट वाक्क भएका छौ भने कारण यहि हो । नेताले जनता भांड्यो, जनता जनता बिच फाटो ल्यायो, भ्रष्टाचारीले देश खत्तम बनायो भन्न तपाईले पाउनु हुनेछैन यदि तपाई जे देख्यो, पढ्यो वा जे सुन्य त्यसको पछि लाग्नु भयो भने । तपाईले बुझेका, नबुझेका, चाहिने, नचाहिने, सत्य वा असत्य नबुझेका सुचना वा खबरमा देखाएको अज्ञान प्रतिक्रियाका कारण नै यो वर्तमान भोगिएको हो ।

 

गाह्रो छ सुचनामा लुकेको सत्य वा असत्य पत्ता लगाउन । आफुलाई आवश्यक सुचनामा मात्र प्रतिक्रिया दिन थालेमा यो समस्या नै पर्दैन तर कुनै कुनै चासोको विषयमा प्रतिक्रिया दिन अघि आधिकारिक सुचना जान्न जरुरी छ । कुनै कुनै विषयमा प्रतिक्रिया जनाउन अघि आफुमा भएको विवेक प्रयोग गरि तार्किक परिक्षण आवश्यक छ । विवेक पुग्दैन भने ज्ञानका लागि आवश्यक अध्ययन गर्नु पर्दछ । ज्ञान जति भयो तार्किक क्षमता उतिनै बढ्ने हो ।

 

तर्क अर्थात Logic का विषयमा केहि प्रस्तुत गर्न चहान्छु :

तर्क अंग्रेजीमा “Logic” ग्रिक शब्द Logos बाट आएको हो । जसलाई प्रायजसो “sentence”, “discourse”, “reason”, “rule” र “ratio” को अर्थमा अनुवाद गरिन्छ । तर आजभोली “Logic”  लाई यि शब्दहरुका अर्थका रुपमा मात्र बुझिदैन । तर्क भनेको कुनै पनि विषयलाई बुझ्नका लागि सो विषयसंग सम्बन्धित भई को, कहिले, कंहा, किन अदि प्रश्न गरि विचार गर्नुनै तर्क हो । ज्ञानले कुनै पनि विषयका बारेमा प्राप्त उत्तर सहि हो वा गलत हो भन्ने कुरामा निर्णायक भुमिका खेल्दछ । हाम्रो ज्ञानलेनै बताउंछ हामीलाई कुन तर्क मान्य छ वा मान्य छैन भनेर । तर्कलाई कारणहरुको खोजको मनोविज्ञानसंग झुक्किनु हुंदैन अर्थात Logic is not the psychology of reasoning.

 

तर्कको सिद्धान्त :

तर्कका बारेमा अध्ययन गर्दा सबैभन्दा महत्वपुर्ण विषय के हो भने तर्क कुनै पनि वादविवाद (arguments)  को सत्यता परिक्षण गर्ने सिद्धान्त हो । अर्थात Logic is the principles governing the validity of arguments whether certain conclusions follow from some given assumptions.

उदाहरणका लागि तलका arguments लाई विचार गर्नुहोस :

  • मध्ययुगका कुनै पनि राजासंग आफ्ना जनता माथि सम्पुर्ण नियन्त्रण हुंदैनथ्यो ।
  • फ्रान्सका लुई सातौं मध्ययुगिन राजा थिए ।
  • त्यसैले, फ्रान्सका राजा लुई सातौंसंग आफ्ना जनता माथि सम्पुर्ण नियन्त्रण थिएन ।

अब यो हेर्नुहोस :

  • कुनै पनि “A”, “B” हैन
  • “C”, “A”  हो
  • त्यसैले “C” “B” हैन ।

यसमा जुनसुकै परिघटना राख्नुहोस त्यो argument valid हुनेछ ।

 

तर्कका बारेमा केहि विद्धानहरु बताउंछन् :

“[Logic is] ... the name of a discipline which analyzes the meaning of the concepts common to all the sciences, and establishes the general laws governing the concepts.”

Alfred Tarski (1901-1983). From his Introduction to logic and to the methodology of deductive sciences, Dover, page xi.

 

“To discover truths is the task of all sciences; it falls to logic to discern the laws of truth. ... I assign to logic the task of discovering the laws of truth, not of assertion or thought.”

Gottlob Frege (1848-1925). From his 1956 paper "The Thought : A Logical Inquiry" in Mind Vol. 65.

 

यंहा तर्कका बारेमा बताईनुको प्रमुख कारण यति मात्र हो कि हरेक सुचना, जानकारी वा समाचारमा तपाईले प्रतिक्रिया जनाउनु अघि त्यसको सत्यता परिक्षण आवश्यक छ । अनौठो, अचम्म, असाध्यै पिडादायी, उत्तेजनात्मक, यस्ता खबर, सुचना वा Facebook Post हरुमा react गर्नु अघि एकपटक पक्कै विचार गर्नुहोला ।

 

कुनै नेताले बताएका वा बताएका भनिएका कुराहरुको सत्यता परिक्षण गर्नुपर्छ । कसैको कथन वा भनाईका पछाडि लाग्नु अघि सोच्न आवश्यक छ, यो भनाई वा कथन सत्य छ कि छैन वा यस कथनको पछाडि लाग्दाको नतिजा के हुन्छ भनेर । सुचनाको यो महासंजालमा तर्कको प्रयोग अति आवश्यक छ । तर तर्क गर्नु अघि विषयसंग सम्बन्धित आधारभुत ज्ञान आवश्यक छ किन की ज्ञान विना तर्क संभव हुदैन ।

 

तपाईको यो सजगताले तपाईको नीजि जीवनमात्र नभई विश्वलाईनै सकारात्मक प्रभाव पार्नेछ ।

Similar Articles

Business presence in the 21st century

Business presence in the 21st century

Do you own a small business? Let’s say a small flower shop or probably a boutique? If yes, then some of you might feel like internet marketing is not for you, or that you cannot gain much from the web. But, that&rs..

11 MONTHS AGO
Digital Nepal

Digital Nepal

The year is 2018 and Nepal is steadily progressing towards digital economy. Gone are the days when our nearest cyber cafes used to be crowded on weekends with people surfing Facebook and Skype because internet was a sup..

11 MONTHS AGO